De verschijning van de Maagd aan de heilige Bernardus

Dit werk, geschilderd rond 1489 voor de Nasi-kapel in de kerk van Cestello in Florence, vertegenwoordigt een van de hoogtepunten in de carrière van Pietro Perugino. De kunstenaar verbeeldt een moment van intense mystieke vurigheid: de heilige Bernardus van Clairvaux, kerkleraar, wordt tijdens zijn studie onderbroken door een verschijning van de Maagd Maria. Perugino kiest er niet voor om een overweldigende bovennatuurlijke gebeurtenis weer te geven, maar een ontmoeting van een onuitsprekelijke zachtheid, doordrenkt van de "devotio moderna" die spirituele intimiteit en persoonlijke meditatie waardeert. De historische context van het einde van de 15e eeuw zag Florence schommelen tussen neoplatonisch humanisme en de vroege stadia van religieuze hervorming. Perugino beantwoordt deze dualiteit met een stijl van kristallijne helderheid. Bernardus zit voor een rijk gesneden lezenaar, symbool van middeleeuwse geleerdheid, terwijl de Maagd, vergezeld door twee engelen, naar hem toe lijkt te glijden in een bijna tastbare stilte. Deze iconografie benadrukt de overgang van de wereld van boeken naar directe openbaring door goddelijke genade. Technisch gezien bereikt de fijnheid van Perugino's penseelstreek hier zijn volwassenheid. Het gebruik van vloeiende olieverf maakt gradaties van extreme subtiliteit mogelijk, vooral zichtbaar in de porseleinachtige vleestinten en de harmonieus geplooide draperieën. De psychologie van de personages wordt gekenmerkt door een melancholische terughoudendheid: er is geen emotionele schok, maar een stille herkenning. Het is deze "morbidezza" (zachtheid) die de jonge Rafaël, leerling van Perugino, zo heeft beïnvloed en die de esthetiek van de Umbrische school definieert. Het landschap op de achtergrond is typisch voor de idyllische visie van Perugino. De zachte heuvels van Umbrië, doorspekt met slanke bomen met gedetailleerde bladeren, vervagen volgens een kundig atmosferisch perspectief. Het is niet alleen een decor, maar een verlengstuk van de innerlijke sereniteit van de hoofdrolspelers. Door het goddelijke te integreren in zo'n harmonieuze aardse setting, stelt Perugino een verzoening voor tussen de fysieke wereld en het hemelse domein, waardoor de contemplatie van de natuur een vorm van gebed wordt.