Renaissance1532
De Melancholie
Lucas Cranach de Oude
Het oog van de conservator
"Het meest opvallende detail is de wolk van demonische ruiters in de lucht, die fantastische dieren wegvoeren. Dit hallucinerende visioen illustreert "Melancholie" niet langer als louter verdriet, maar als een dwaling van de geest waar ledigheid de deur opent voor duistere fantasieën."
Dit meesterwerk uit 1532 is een satirische en theologische visie op het melancholische temperament, waarbij spirituele traagheid wordt geconfronteerd met demonische verleidingen. Cranach transformeert een filosofisch concept in een raadselachtige genrescène.
Analyse
De analyse van dit werk moet dwingend worden geplaatst in de context van de protestantse Reformatie en de nauwe vriendschap tussen Cranach en Maarten Luther. Voor Luther was melancholie het "bad van de duivel". In tegenstelling tot de humanistische visie van Dürer, die in melancholie de kwelling van het creatieve genie zag, schildert Cranach het hier als een spirituele ondeugd – een vorm van acedia of traagheid die de ziel verlamt en blootstelt aan kwade invloeden. De gevleugelde vrouwelijke figuur is geen muze, maar een belichaming van deze gevaarlijke lethargie.
De antieke mythe van de vier temperamenten (sanguïnisch, cholerisch, flegmatisch en melancholisch) wordt hier gesubverteerd. Volgens de sappenleer wordt de melancholicus beheerst door zwarte gal en beïnvloed door de planeet Saturnus. Cranach gebruikt deze iconografie om de toeschouwer te waarschuwen: de lege, contemplatieve geest van de jonge vrouw is vruchtbare grond voor demonen. De spelende kinderen aan haar voeten, die onhandig proberen een hond door een hoepel te leiden, versterken het idee van een ijdele en absurde activiteit.
Het satirische aspect is fundamenteel. Cranach behandelt het onderwerp met een wrede ironie die kenmerkend is voor het noordelijke maniërisme. De felrode jurk van de vrouw contrasteert heftig met haar doffe uitdrukking en creëert een visueel onbehagen. Dit contrast onderstreept de kloof tussen de uiterlijke vitaliteit en de innerlijke spirituele dood. Het landschap op de achtergrond lijkt losgekoppeld van de actie, wat het gevoel van psychologisch isolement van de centrale figuur versterkt.
Ten slotte onderzoekt het werk het conflict tussen kennis en geloof. Meetinstrumenten die in andere versies van dit thema verspreid zijn, ontbreken hier of zijn vervangen door huishoudelijke elementen. Dit suggereert dat de menselijke rede machteloos is tegen de nood van de ziel. Voor Cranach is de oplossing voor melancholie niet intellectueel werk of kunst, maar vertrouwen in de goddelijke genade, die alleen de demonische wolken kan verdrijven.
Samenvattend is dit schilderij een visueel manifest van de lutherse theologie over de menselijke psychologie. Het markeert een breuk met het idealisme van de Italiaanse Renaissance ten gunste van een moraliserend realisme. De toeschouwer wordt uitgenodigd melancholie niet te bewonderen, maar te vrezen als een pathologie van de wil die de mens van God scheidt.
Het meest verontrustende geheim van dit schilderij ligt in de luchtige cavalcade in de linkerbovenhoek. Als men heel goed kijkt, ziet men dat de demonen niet alleen op geiten of varkens rijden; ze leiden een waar leger van illusies dat de auditieve en visuele hallucinaties symboliseert waar chronisch melancholici in de 16e eeuw aan lieden. Het is een van de eerste klinische representaties van psychose onder het mom van theologie.
Een technisch geheim verschuilt zich in de jurk van de centrale figuur. Multispectraalanalyses hebben onthuld dat Cranach een extreem duur rood pigment op basis van cochenille gebruikte, maar het zo aanbracht dat het bijna "te" helder oogt, om een effect van cognitieve dissonantie te wekken. Deze bewuste keuze was bedoeld om de figuur visueel overweldigend te maken en de innerlijke onrust te weerspiegelen.
De slapende hond onder de tafel is niet alleen een symbool van trouw of ledigheid. In occulte traktaten uit die tijd was de hond het saturnale dier bij uitstek, waarvan men aannam dat hij de aanwezigheid van geesten kon voelen voor mensen dat konden. Zijn lethargie hier duidt erop dat zelfs de dierlijke natuur onderworpen is aan de zware aura van melancholie, waardoor de kamer "ondoordringbaar" wordt voor positieve invloeden.
Er is een geheim verbonden aan de bol op de tafel. In de versie van 1532 is deze bol een symbool van geometrische perfectie dat de menselijke figuur bespot. Het vertegenwoordigt de onmacht van de wetenschap (het quadrivium) tegenover existentiële wanhoop. Anders dan Dürer plaatst Cranach de bol niet op de grond, maar op een voetstuk, waardoor deze nog onbereikbaarder en belachelijker wordt.
Ten slotte bevestigen de vaak in houtdetails of meubels verborgen inscripties en data dat Cranach dit werk in een tijd van intense politieke spanningen schiep. Het politieke geheim achter het werk is dat het diende als waarschuwing aan de Duitse vorsten: verval niet in passiviteit (melancholie) tegenover de dreiging van Keizer Karel V en de katholieke kerk.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Wat stelt de wolk van demonische ruiters in de lucht voor volgens Cranach?
Ontdekken
