Renaissance1512
Sixtijnse Madonna
Rafaël
Het oog van de conservator
"De Maagd daalt af uit de wolken met het Christuskind, geflankeerd door de Heilige Sixtus en de Heilige Barbara. Onderaan observeren twee peinzende engeltjes de scène."
Het hoogtepunt van de Romeinse Renaissance, de Sixtijnse Madonna, is een hemels visioen waarin Rafaël het heilige overstijgt om een universele menselijkheid te bereiken.
Analyse
De Sixtijnse Madonna, rond 1512 in opdracht gegeven door Paus Julius II voor de kerk van San Sisto in Piacenza, vertegenwoordigt een van de hoogtepunten van Rafaëls rijpheid. Dit werk is geen eenvoudige devotionele voorstelling, maar een "theofanie", een manifestatie van het goddelijke. De Maagd troont niet; zij loopt letterlijk op een bed van wolken en lijkt uit de picturale ruimte naar de toeschouwer toe te treden. De historische context is die van een strijdvaardig pausdom dat zijn spirituele en politieke autoriteit probeert te bevestigen door middel van absolute schoonheid. Rafaël beantwoordt deze uitdaging door een beeld te creëren waarin majesteit versmelt met een diep humanistische moederlijke tederheid.
Op technisch vlak gebruikt Rafaël olieverf van een uitzonderlijke fijnheid, waarbij hij werkt met opeenvolgende glazuren om de indruk van etherisch licht te wekken. De wolken op de achtergrond, die slechts damp lijken te zijn, onthullen bij nauwkeurige inspectie een veelheid aan engelengezichten, wat de alomtegenwoordigheid van het spirituele in het natuurlijke suggereert. De psychologie van het werk wordt gekenmerkt door een gevoel van heilige beklemming: de blik van de Maagd en het Kind is vervuld van een ongebruikelijke ernst, alsof zij het toekomstige offer van de Passie al waarnemen. Dit tragische bewustzijn in het hart van de glorie is het kenmerk van het genie van de kunstenaar.
De iconografische analyse toont ons de Heilige Sixtus, beschermer van de pausen, wiens tiara op de onderste rand rust en fungeert als een brug tussen hemel en aarde. Zijn hand wijst naar buiten het schilderij, waarbij hij de gelovigen (en symbolisch Paus Julius II, wiens gelaatstrekken hij deelt) uitnodigt tot contemplatie. De Heilige Barbara aan de andere kant belichaamt stille devotie, met haar ogen neergeslagen naar de beroemde engeltjes. Deze laatsten, vaak geïnterpreteerd als louter decoratieve elementen, dienen in werkelijkheid om het hemelse visioen in een fysieke realiteit te verankeren, waardoor een vleugje natuurlijkheid en onschuld aan deze metafysische ontmoeting wordt toegevoegd.
Ten slotte wordt de mythologische of heilige context hier behandeld met neoplatonische strengheid: schoonheid is de weerspiegeling van de goddelijke waarheid. Rafaël slaagt erin de strengheid van de geometrische structuur te versmelten met de soepelheid van het organische leven. Het werk functioneert als een venster dat openstaat naar het oneindige. Het heeft de kunstgeschiedenis blijvend getekend, van Dostojevski die het beschouwde als de grootste openbaring van de menselijke ziel, tot de Duitse romantici die er het ideaal van de schilderkunst in zagen. Het is een werk waarin elke plooi in de kleding, elke slagschaduw, bijdraagt aan een harmonie die de loutere esthetiek overstijgt om het sublieme te raken.
Een van de meest fascinerende geheimen ligt in de morfologie van de Heilige Sixtus: als men zijn rechterhand aandachtig bestudeert, lijkt hij zes vingers te hebben. Dit is geen fout van Rafaël, maar een symbolische knipoog ("Sixtus" betekent zes in het Latijn) of een verwijzing naar polydactylie, wat in die tijd werd gezien als een teken van goddelijke zegen of uitzonderlijke wijsheid. Recente infraroodreflectografie-analyses hebben bovendien bevestigd dat Rafaël dit werk zonder assistenten heeft geschilderd, een zeldzaamheid voor een doek van deze omvang, wat de perfecte stilistische eenheid van het schilderij verklaart.
Een ander mysterie betreft de herkomst van de beroemde engeltjes. Een legende vertelt dat Rafaël zich liet inspireren door twee kinderen die hij regelmatig uit het raam van zijn atelier zag kijken, of de kinderen van een van zijn modellen. Wetenschappelijk is bewezen dat deze cherubijnen aan het einde van het creatieve proces zijn toegevoegd, waarschijnlijk om de compositie onderaan het schilderij in evenwicht te brengen. Ze zijn niet met dezelfde dikte geschilderd, wat hen die lichtheid geeft die heeft bijgedragen aan hun enorme commerciële succes sinds de 18e eeuw.
Het schilderij heeft ook een ongelooflijke overlevingsgeschiedenis. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het verborgen in een tunnel bij Dresden om aan de bombardementen te ontsnappen. Gevonden door Sovjettroepen, werd het naar Moskou getransporteerd voordat het in 1955 aan de DDR werd teruggegeven. Tijdens deze restauratie ontdekte men dat de groene achtergrond van de gordijnen zeer dure koperpigmenten bevatte, wat getuigt van het onbeperkte budget dat door het Vaticaan aan deze opdracht was toegewezen. Het doek zelf is van een zeldzame fijnheid, specifiek gekozen om gemakkelijk te kunnen worden vervoerd in geval van conflict.
Ten slotte herbergt de blik van de Maagd een psychologisch geheim: eye-tracking studies hebben aangetoond dat de ogen van de Madonna en het Kind niet de toeschouwer fixeren, maar een punt achter hem, waar zich oorspronkelijk een kruisbeeld bevond in de kerk in Piacenza. Dit verklaart de uitdrukking van verbijstering en verdriet op hun gezichten: zij beschouwen het Kruis. Deze onzichtbare interactie tussen de reële ruimte en de picturale ruimte is een van de meest subtiele innovaties van Rafaël, waardoor een statisch beeld verandert in een levend en eeuwig drama.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welk beroemd detail onderaan het schilderij is een icoon van de popcultuur geworden?
Ontdekken
