Surrealisme1931
De volharding der herinnering
Salvador Dalí
Het oog van de conservator
"Smeltende klokken zijn verdeeld over een verlaten landschap dat herinnert aan Portlligat, terwijl een vreemde antropomorfe figuur in het midden ligt."
Dit picturale manifest van het surrealisme verkent de kneedbaarheid van de tijd via het iconische beeld van de "zachte horloges" in een Catalaans droomlandschap.
Analyse
Geschilderd in 1931 op het hoogtepunt van de surrealistische beweging, is "De Volharding der Herinnering" een metafysische verkenning van temporele relativiteit. In deze tijd perfectioneerde Salvador Dalí zijn "paranoïde-kritische" methode, een creatief proces dat toegang geeft tot beelden uit het onderbewustzijn via systematische obsessies. De historische context is die van het interbellum, waarin Albert Einsteins ontdekkingen over relativiteit en Sigmund Freuds theorieën over droominterpretatie het wereldbeeld revolutioneerden. Het werk staat als een uitdaging aan de gevestigde orde en de rigiditeit van de burgerlijke logica, vertegenwoordigd door de mechanische precisie van uurwerken.
De mythologische context komt hier niet voort uit de klassieke oudheid, maar uit een Dalíniaanse "persoonlijke mythe" waarin alledaagse voorwerpen worden beladen met een heilige of angstaanjagende lading. De zachte horloges zijn symbolen van onmacht en het verval van de lineaire tijd. Dalí vervangt de mythe van Chronos, de god die de tijd verslindt, door de mythe van de vloeibaarheid van het geheugen. Het landschap, hoewel reëel (de kliffen van Cap de Creus), wordt een mythisch podium, een ruimte buiten de wereld waar het bewustzijn vervaagt ten gunste van psychisch automatisme. Het werk wordt een soort kosmogonie van het onbewuste, waarin het vaste vloeibaar wordt en het inerte een eigen biologisch leven lijkt te bezitten.
Technisch gebruikt Dalí een miniaturistische precisie die hij erfde van de Vlaamse meesters en Meissonier, wat hij "met de hand geschilderde kleurenfotografie" noemde. Deze hyperrealistische uitvoering dient als een schril contrast met de absurditeit van het onderwerp, waardoor de hallucinatie des te overtuigender wordt. De fijnheid van de glacis en de subtiliteit van de chromatische overgangen in de lucht creëren een atmosfeer van eeuwige schemering. Het contrast tussen de metalige weergave van de klokken en de organische textuur van de centrale figuur getuigt van een uitzonderlijke beheersing van de materie, waarbij elk element, zelfs het meest fantastische, een onmiskenbare en tactiele fysieke aanwezigheid bezit.
Psychologisch is het werk een slagveld tussen de doodsangst en het verlangen naar eeuwigheid. De centrale figuur, een soort vervormd portret van de kunstenaar zelf met lange wimpers, lijkt te slapen of in een trance-toestand te verkeren, wat suggereert dat het hele schilderij de inhoud van een droom is. De mieren die het starre horloge aan de linkerkant verslinden, symboliseren het verval en Dalí's haat tegen mechanische functionaliteit. Deze psychologie van het werk nodigt de toeschouwer uit tot introspectie over de eigen perceptie van tijd, en suggereert dat de enige echte "volharding" die van het mentale beeld is, dat fysieke vernietiging en chronologische lineariteit overleeft.
Een van de beroemdste maar vaak verkeerd begrepen geheimen betreft de oorsprong van de zachte horloges. Dalí beweerde dat het idee bij hem opkwam na een diner, terwijl hij de resten van een bijzonder vloeibare camembert-kaas observeerde. Deze anekdote, hoewel getint met Dalíniaanse humor, onthult een diepe waarheid over zijn kunst: het vermogen om een banale tactiele sensatie te transformeren in een universele metafoor voor ontologische zachtheid. De smeltende kaas werd voor hem het bewijs dat de structuur van de werkelijkheid veel brozer is dan we denken.
Recente wetenschappelijke analyses met infraroodreflectografie hebben aangetoond dat Dalí dit werk met een verrassende snelheid schilderde, bijna zonder correcties, wat zeldzaam is voor een zo minutieuze compositie. Dit bevestigt de kracht van het oorspronkelijke mentale beeld dat hij op het doek wilde projecteren. Een ander mysterie ligt in de afwezigheid van levende menselijke figuren; alleen het landschap van zijn geboortestreek Catalonië blijft onveranderlijk, alsof de natuur de enige entiteit is die bestand is tegen de vervloeiing van de tijd. De gouden kliffen op de achtergrond zijn een direct eerbetoon aan het licht van zijn jeugd, een "constante" in zijn voortdurend veranderende universum.
De "monsterlijke" centrale figuur is in werkelijkheid een terugkerend element in Dalí's werk, dat eerder verscheen in "De Grote Masturbator". Het is een zelfportret in profiel, zonder mond en zonder botstructuur, dat de absolute kwetsbaarheid van het ego vertegenwoordigt. Het feit dat het onder een horloge wordt verpletterd, suggereert dat zelfs de schepper onderworpen is aan de druk van de duur. Bovendien wijst de aanwezigheid van slechts één star horloge (dat met de mieren) op een felle strijd tussen de "harde" tijd van de mensen en de "zachte" tijd van de ziel, een strijd die Dalí beschouwde als de kern van de menselijke ervaring.
Een meer technisch geheim ligt in het formaat van het schilderij. In tegenstelling tot de indruk van grootsheid die het in de collectieve verbeelding wekt, is het werk minuscuul (24 x 33 cm). Dalí koos bewust voor dit kleine formaat om de toeschouwer te dwingen tot een intieme, bijna voyeuristische nabijheid van het beeld. Deze schaal reduceert de wereld tot de grootte van een juweel of een relikwie, wat het idee versterkt dat tijd een kostbaar en fragiel mentaal bezit is. De precisie van de details op deze minuscule schaal blijft tot op de dag van vandaag een van de grootste technische prestaties van het surrealisme.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welke beroemde objecten smelten er in dit surrealistische landschap?
Ontdekken
