Romantiek1781
De nachtmerrie
Johann Heinrich Füssli
Het oog van de conservator
"Een vrouw ligt verlaten in slaap, terwijl een incubus op haar borstkas drukt. Een spectraal paard met uitpuilende ogen komt uit de gordijnen tevoorschijn."
Dit werk uit 1781 is een manifest van de Duistere Romantiek en verkent de grenzen tussen droom en werkelijkheid, verlangen en terreur, via een gotische iconografie van ongekende psychologische kracht.
Analyse
Füssli's "De Nachtmerrie", voor het eerst tentoongesteld in de Royal Academy in 1782, markeert een radicale breuk met het destijds dominante neoclassicisme. Het werk past in de context van "Sturm und Drang" en loopt vooruit op de romantiek door de verkenning van het irrationele en de donkere hoeken van de menselijke ziel. Füssli schildert geen klassieke historische of mythologische scène, maar de subjectieve ervaring van nachtelijke angst. Het is een werk dat het moment vangt waarop de rede slaapt en plaatsmaakt voor monsters, een thema dat later zal resoneren in het werk van Goya.
De uitleg van de mythe rust op Germaanse en Scandinavische volksverhalen over de incubus en de "Mara". De incubus is een mannelijke demon waarvan men geloofde dat hij op slapende vrouwen ging liggen om hen te onderdrukken of seksueel te misbruiken. De term "nachtmerrie" is overigens afgeleid van "mare", een boze geest die zijn slachtoffers verstikt. Füssli geeft gestalte aan deze eeuwenoude angsten door de demon te materialiseren in een aapachtige en groteske vorm. De mythe is hier geen verre fabel meer, maar een tastbare fysiologische en psychische realiteit, die een bijgeloof transformeert in een klinische studie van slaapparalyse.
Technisch gebruikt Füssli een dramatisch clair-obscur om de lichtgevende vrouwelijke figuur te isoleren van de donkere chaos om haar heen. Het contrast tussen het ivoorwitte, bijna etherische lichaam en de aardse tinten van de demon creëert een onhoudbare visuele spanning. De merrie, hoewel haar naam in het Engels een woordspeling suggereert met "nightmare", was niet aanwezig in de eerste schetsen, maar versterkt het theatrale en spectrale aspect door haar krijtachtige witheid en holle blik. De toets is vloeiend, bijna haastig in de achtergronden, om het vluchtige en onstabiele karakter van het droombeeld te benadrukken.
Psychologisch is het werk van een peilloze complexiteit. Het behandelt seksuele kwetsbaarheid en onderdrukt verlangen. De houding van de vrouw, met het achterovergekantelde hoofd en de slap hangende armen, suggereert een staat tussen extase en doodsangst, wat een vorm van symbolische dood oproept. Füssli projecteert zijn eigen persoonlijke obsessies, met name zijn onbeantwoorde passie voor Anna Landolt. Het is een pre-freudiaans werk dat de libido verkent als een duistere en destructieve kracht, waarbij de toeschouwer een voyeur wordt van dit schaduwtheater. De merrie en de incubus worden projecties van het gekwelde onbewuste.
Een van de meest fascinerende geheimen is verbonden met het privéleven van de kunstenaar. Füssli was smoorverliefd op Anna Landolt, die zijn huwelijksaanzoek had afgewezen. Analyses hebben aangetoond dat de afgebeelde vrouw Anna's geïdealiseerde trekken deelt, waardoor het schilderij een soort droomwraak of sentimenteel exorcisme wordt. Er is ook ontdekt dat Füssli soms rauw vlees of opium consumeerde voor het slapengaan om lucide en angstaanjagende dromen op te wekken, in een poging zijn inspiratie te voeden door een directe ervaring van fysiologische horror.
Wetenschappelijk onthullen spectraalanalyses significante "pentimenti" (overschilderingen) bij de kop van de merrie. Deze lijkt laat te zijn toegevoegd om de visuele woordspeling tussen "mare" (merrie) en "nightmare" te creëren. Bovendien had het schilderij zo'n impact dat tijdens de tentoonstelling verschillende vrouwen flauwgevallen zouden zijn door de kracht van de suggestie. Het werk werd wijd verspreid via gravures en werd het eerste "virale beeld" in de kunstgeschiedenis, geparodieerd door politieke cartoonisten om Napoleon of Pitt the Younger te bekritiseren.
Een ander mysterie ligt in de aanwezigheid van het flesje op het nachtkastje. Dit flesje zou laudanum kunnen bevatten, wat suggereert dat de nachtmerrie een narcotische oorsprong heeft. De spiegel, symbool van de waarheid, weerspiegelt niets, wat benadrukt dat we ons in een puur mentale ruimte bevinden waar de wetten van de optica niet meer gelden. Het is deze ambiguïteit tussen het medische en het bovennatuurlijke die het werk zijn blijvende kracht geeft en zijn status als voorloper van de moderne psychoanalyse.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welk wezen zit op de borst van de slapende vrouw?
Ontdekken
