Classicisme1559
Het Gevecht tussen Vastenavond en Vasten
Pieter Bruegel de Oude
Het oog van de conservator
"In het midden rijdt Carnaval op een vat tegenover Vasten op haar kar. Links de taveerne (feest); rechts de kerk (boetedoening). Talloze microscènes illustreren de zeden van die tijd."
Dit encyclopedische fresco van de menselijke ziel, een meesterwerk uit 1559, toont de symbolische strijd tussen feestelijke overdaad en religieuze strengheid op een Vlaams dorpsplein vol satirische details.
Analyse
Geschilderd in 1559, vormt "De strijd tussen Vasten en Vastenavond" een van de diepste analyses van de collectieve psychologie van de noordelijke renaissance. Bruegel de Oude hanteert een overvloedige narratieve stijl, waarbij elke figuur, hoe klein ook, deelneemt aan een wereldwijde allegorie van de menselijke conditie. De historische context is die van de Spaanse Nederlanden, een periode van intense religieuze spanningen tussen de protestantse Reformatie en de katholieke Contrareformatie. Het werk illustreert niet alleen een folkloristisch feest; het bevraagt de permanente dualiteit van het bestaan, verdeeld tussen fysiologische behoeften en spirituele imperatieven, een centraal thema in het humanistische denken van Erasmus.
De mythologische en historische context is geworteld in de middeleeuwse riten van de wintercyclus. De "Strijd" zelf is een parodie op een ridderoernooi. Carnaval, voorgesteld door een zwaarlijvige man die op een wijnvat zit, zwaait met een braadspit vol vlees, wat lust en gulzigheid symboliseert. Tegenover hem is Vasten een uitgeteerde, bleke vrouw, zittend op een kerkstoel en gewapend met een bakkersschop met twee haringen, symbolen van het vasten. Deze sociale mythe is een catharsis: de overgang van Vastenavond naar Aswoensdag. Bruegel transformeert dit overgangsritueel in een universele spiegel waarin de toeschouwer wordt uitgenodigd zijn kant te kiezen, terwijl hij de absurditeit van de excessen aan beide kanten vaststelt.
Technisch gezien gebruikt Bruegel een vogelperspectief waardoor hij de ruimte kan structureren als een operatietheater. De techniek is olieverf op paneel, gekenmerkt door een bijna microscopische precisie. De kunstenaar speelt met een palet van contrasterende kleuren: warme, aardse tinten domineren de linkerkant (Carnaval), terwijl koude grijzen en blauwen de rechterkant (Vasten) verzadigen. Dit chromatische meesterschap leidt het oog door een labyrint van scènes zonder ooit de eenheid van het geheel te verliezen. De glacis zijn zo bewerkt dat kleding, kasseien en etenswaren een tastbare textuur krijgen, wat een treffend realisme creëert.
Psychologisch gezien is het werk een meditatie over de menselijke dwaasheid. Bruegel observeert zijn tijdgenoten met een klinische objectiviteit, maar niet zonder zwarte humor. Men ziet kreupelen, bedelaars, spelende kinderen en biddende gelovigen, allen meegesleurd in een cirkelvormige beweging die de eeuwige cyclus van het leven suggereert. De afwezigheid van een enkel centraal perspectief versterkt het idee dat het leven een georganiseerde chaos is. Er zijn geen helden, alleen een anonieme menigte. Deze gedecentraliseerde visie op de wereld loopt vooruit op de moderne massapsychologie en toont het individu dat opgaat in het sociale ritueel, niet in staat te ontsnappen aan de dualiteit van zijn eigen natuur tussen instinct en moraal.
Een fascinerend geheim werd onthuld door restauratie en röntgenanalyses: bepaalde delen van het originele werk waren nog rauwer dan wat we vandaag zien. Bruegel had bijvoorbeeld aanvankelijk een lijk in een kar aan de linkerkant geschilderd, dat later werd overschilderd, waarschijnlijk om het werk minder macaber te maken. Ook de figuur van Vasten ging ooit vergezeld van nog explicietere details over de kastijding van het vlees. Deze pentimenti suggereren dat de kunstenaar voorzichtig moest navigeren tussen sociale satire und de religieuze aanvaardbaarheid van zijn tijd.
Recent wetenschappelijk onderzoek heeft meer dan honderd verschillende soorten spelen en rituelen in de menigte geïdentificeerd. Dit is niet zomaar een schilderij; het is een etnografisch traktaat. Er blijft een mysterie rond het paar dat op de rug wordt gezien, geleid door een nar met een brandende fakkel op lichte dag. Dit motief, dat herhaaldelijk bij Bruegel voorkomt, symboliseert de spirituele dwaling of de blindheid van de mensheid die zich door dwaasheid laat leiden. Onderzoekers vragen zich ook af wat de aanwezigheid is van bepaalde soorten vis en brood die overeenkomen met cryptische symbolen van geheime Antwerpse genootschappen.
Ten slotte verbergt het werk een subtiele politieke kritiek. De duidelijke geografische scheiding tussen de taveerne en de kerk op het dorpsplein zou de groeiende kloof tussen sociale klassen en ideologieën kunnen symboliseren. Het geofferde varken links contrasteert met de gedroogde vis rechts, wat een voedingsdialectiek creëert die in de 16e eeuw een belangrijke politieke identiteitsmarker was. De precisie van muziekinstrumenten, keukengerei en kostuums maakt dit schilderij tot een ongeëvenaard visueel archief van de materiële cultuur van de noordelijke renaissance.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welk voorwerp gebruikt de figuur "Vasten" als wapen in deze symbolische strijd?
Ontdekken
