Barok1645
De jonge bedelaar
Bartolomé Esteban Murillo
Het oog van de conservator
"Een jonge jongen zit alleen in een donkere hoek en zoekt naar luizen, omringd door zijdelings licht dat zijn vuile voeten, etensresten en een terracotta kruik accentueert."
Dit meesterwerk van het Spaans naturalisme overstijgt sociale ellende door een sublieme beheersing van het clair-obscur, waarbij de intimiteit van een straatkind uit Sevilla met ongekende waardigheid wordt vastgelegd.
Analyse
Geschilderd rond 1645-1650, past "De jonge bedelaar" in de pijnlijke context van het 17e-eeuwse Sevilla, geteisterd door de pest, hongersnood en het economische verval van het Spaanse rijk. Murillo, tot dan toe bekend om zijn etherische religieuze werken, verrast met deze keuze voor een profaan onderwerp. Hij liet zich inspireren door de picareske literaire traditie, die destijds erg populair was en waarin schelmen en wezen door hun listigheid overleefden. Echter, in tegenstelling tot zijn tijdgenoten die armoede vaak karikaturiseerden, behandelde Murillo zijn onderwerp met een empathie die vooruitliep op het moderne realisme.
Het werk berust niet op een klassieke mythologische context, maar op een rauwe sociale realiteit die een "mythe van het alledaagse" wordt. Het kind is het symbool van onschuld aangetast door verwaarlozing, maar hij behoudt een vorm van natuurlijke adel. De historische verklaring ligt in de invloed van de Franciscanen, die dicht bij Murillo stonden en die naastenliefde predikten en in de arme een beeld van Christus zagen. Zo fungeert het werk als een morele herinnering voor welgestelde toeschouwers: ellende is geen misdaad, maar een menselijke conditie die vraagt om christelijk mededogen.
Technisch gezien gebruikt Murillo een verzacht tenebrisme, geërfd van Caravaggio maar geherinterpreteerd met een meer vage toets. Het licht, afkomstig van een onzichtbaar hoog venster aan de linkerkant, boetseert de volumes op dramatische wijze, terwijl de achtergrond in ondoordringbare duisternis blijft. De textuur van de gescheurde stoffen en de matheid van de terracotta kruik (de "búcaro") tonen een virtuositeit in de weergave van materialen. De nuances van bruin, oker en gebroken wit creëren een sobere chromatische harmonie die de soberheid en waarheid van de scène versterkt.
Psychologisch gezien is het werk van een overweldigende complexiteit. Het kind gaat op in zijn taak, een triviaal en solitair gebaar dat zijn isolement accentueert. Zijn gezicht, half in de schaduw, drukt geen klacht of opstand uit, maar een stille berusting. Murillo slaagt erin een moment van rust vast te leggen in een leven van strijd, waarbij hij de handeling van het ontluizen transformeert in een meditatie over de broosheid van het bestaan. Het is dit vermogen om het triviale te veredelen dat Murillo aan de top van de Europese kunst van zijn tijd plaatst.
Een van de meest fascinerende geheimen die onthuld zijn door recente radiografische analyses, is dat Murillo een canvas heeft hergebruikt. Onder de schilderslaag van de bedelaar zijn sporen ontdekt van een voorbereidende tekening voor een religieuze compositie, wat bewijst dat de kunstenaar zijn materialen moest aanpassen in een tijd van financiële beperking of creatieve urgentie. Bovendien zijn de details van de garnalen en het fruit in de linkerhoek daar niet toevallig; ze symboliseren vluchtige genoegens en contrasteren heftig met de armoede van de jongen, wat suggereert dat er zelfs in de behoeftigheid overblijfselen van een beter leven zijn.
Een ander mysterie schuilt in de identiteit van de opdrachtgever. Men dacht lang dat het werk bestemd was voor een Vlaamse koopman, omdat dit type realistisch onderwerp zeer gewaardeerd werd in Noord-Europa, veel meer dan in het toenmalige Spanje. Wetenschappelijke analyses van de pigmenten tonen een aanzienlijk gebruik van natuurlijke aarde uit Sevilla, wat het werk fysiek verankert in zijn geboortegrond. De "búcaro" (de kruik) is overigens een typisch object uit Andalusië, vaak gebruikt om water te koelen, maar in die tijd ook in kleine stukjes geconsumeerd door vrouwen vanwege de vermeende medicinale deugden.
Ten slotte heeft het detail van de vuile voeten veel inkt doen vloeien. In die tijd werd het tonen van dergelijk vuil beschouwd als een ongekende stilistische durf. Sommigen zagen er een directe invloed in van Ribera, de meester van het rauwe realisme. Bij Murillo wordt dit vuil echter met zo'n schilderkunstige zachtheid behandeld dat het zijn weerzinwekkende karakter verliest en een integraal onderdeel wordt van de poëtische waarheid van het werk. Het is een geheim van "schoonheid in het lelijke" dat critici in de 19e eeuw met passie herontdekten.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welke dagelijkse bezigheid, symbool voor zijn grote armoede, voert het kind uit?
Ontdekken
