Romantiek1799
De slaap van de rede brengt monsters voort
Francisco de Goya
Het oog van de conservator
"Observeer het opvallende contrast tussen de ineengedoken houding van de kunstenaar en de hectische beweging van de nachtvogels. Het meesterlijke gebruik van aquatint creëert een atmosferische korrel die deze nachtelijke visie een bijna tastbare diepte geeft."
Als manifest van het Verlichte Spanje dat ten prooi is aan zijn eigen demonen, vangt deze ets van Goya het moment waarop de waakzaamheid van de geest wijkt voor de nachtmerries van het onbewuste. Een baanbrekend werk dat de geboorte van de psychologische moderniteit in de kunst markeert.
Analyse
Deze plaat is nr. 43 uit de serie "Caprichos", oorspronkelijk bedoeld als frontispice. Het illustreert de dramatische spanning tussen de Rede, de pijler van de Verlichting, en de heropleving van bijgeloof en waanzin. Goya veroordeelt de slaap niet, maar waarschuwt voor het opgeven van kritisch denken in het gezicht van obscurantisme. De kunstenaar stelt zichzelf voor met zijn hoofd in zijn armen begraven, wat de kwetsbaarheid van de intellectueel symboliseert in een Spaanse samenleving die nog steeds geketend is aan middeleeuwse vooroordelen.
De mythe die hier wordt opgeroepen is niet antiek maar sociaal: die van een "behekst" Spanje. In die tijd diende het volksgeloof in heksen en demonen als toevluchtsoord voor onwetendheid. Door deze monsters te laten verschijnen, geeft Goya vorm aan collectieve angsten en morele ondeugden. De uilen symboliseren domheid, terwijl de vleermuizen onwetendheid vertegenwoordigen. Samen vormen ze een dreigende zwerm die de mentale ruimte van de dromer verzadigt en een ijverig dutje verandert in een universele kwelling.
De technische analyse onthult dat Goya de gravure gebruikt als een radicaal experimenteel veld. De schaarste aan lijnen in het bovenste deel van het beeld accentueert het gevoel van leegte en onderdrukking. Het is een breuk met de traditionele iconografie van het geïnspireerde genie; hier is inspiratie een agressie. De kunstenaar is niet langer de meester van zijn visie, hij is er het slachtoffer van. Deze omkering van de rol van de schepper loopt meer dan een eeuw vooruit op het surrealisme.
Ten slotte fungeert het werk als een brug tussen het uitdovende neoclassicisme en de zwarte romantiek. De precisie van het bureau and de schrijfinstrumenten verankert de scène in een materiële realiteit, waardoor de inbreuk van het fantastische des te angstaanjagender wordt. Het is een reflectie op de grenzen van de menselijke kennis: hoe meer de rede de wereld probeert te verlichten, hoe meer ze de afgronden van het irrationele ontdekt die in ieder van ons sluimeren.
Een groot geheim schuilt in de verandering van titel en plaats van het werk. Oorspronkelijk was Goya van plan dit de omslag van zijn serie "Caprichos" te maken. Een eerste manuscript specificeerde: "De auteur dromend. Zijn enige bedoeling is schadelijke vooroordelen uit te roeien". De titel was toen didactischer, maar de overgang naar een poëtischer en dubbelzinniger formulering vertienvuldigde de universele kracht van de boodschap, waardoor een lokale sociale kritiek veranderde in een metafysische meditatie over de menselijke natuur.
De "lynx" die aan de voet van het bureau hurkt, wordt vaak over het hoofd gezien, maar bevat een fundamentele sleutel. In de klassieke iconografie symboliseert de lynx de scherpe blik. Zijn aanwezigheid hier suggereert dat zelfs in de slaap van de rede een vorm van innerlijke visie wakker blijft. Het is de stille getuige die ziet wat de dromer niet kan zien. Dit detail bewijst dat Goya de kunstenaar beschouwde als iemand met een derde oog dat in staat is de duisternis van de Spaanse ziel te doorgronden.
De aquatint die voor de achtergrond wordt gebruikt, is niet alleen een esthetische keuze, het is een geheim van politieke fabricage. Door dit korrelige en onzekere grijs te creëren, camoufleert Goya zijn bedoelingen. De Inquisitie hield elke kritiek op de Kerk of de Staat nauwlettend in de gaten. De dubbelzinnigheid van de droom stelde Goya in staat onschuld te pleiten: het zijn slechts "grillen" van de verbeelding, nachtelijke visioenen zonder band met de werkelijkheid, waardoor hij de directe censuur van die tijd ontliep.
Een weinig bekende historische curiositeit is dat Goya bijna werd vervolgd voor deze gravures. Hoewel hij het album aan de koning opdroeg om zichzelf te beschermen, moest hij de "Caprichos" al na enkele dagen uit de verkoop halen om arrestatie te voorkomen. Het geheim van dit werk is dus ook dat van een overleving: hoe de meest brute waarheid uit te drukken onder een autoritair regime zonder je vrijheid of je leven te verliezen. De rede van de kunstenaar moest zeer wakker blijven om zijn eigen slaap te schilderen.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
In de complexe iconografie van deze plaat uit de Caprichos maakt Goya een precies symbolisch onderscheid tussen de gevleugelde wezens. Wat vertegenwoordigen de vleermuizen specifiek in vergelijking met de uilen?
Ontdekken
