Barok1656
Las Meninas
Diego Velázquez
Het oog van de conservator
"De reflectie van het koninklijk paar (Filips IV en Maria Anna van Oostenrijk) in de spiegel op de achtergrond, waardoor de toeschouwer op de exacte plaats van de vorsten komt te staan."
Het hoogtepunt van de Spaanse barokschilderkunst, Las Meninas is een duizelingwekkende "mise en abyme" waarin Velázquez de blik, de koninklijke aanwezigheid en de grenzen van het canvas bevraagt.
Analyse
Geschilderd in 1656 in het Alcázar-paleis in Madrid, is dit groepsportret veel meer dan een loutere hofvoorstelling. De historische context is die van een Spanje in politiek verval maar op het hoogtepunt van zijn artistieke "Gouden Eeuw". Velázquez gebruikt dit werk om de adel van de schilderkunst te bevestigen. Hij portretteert zichzelf voor een immens doek, penseel in de hand, met de orde van Santiago, en bevestigt daarmee dat kunst geen handwerk is maar een intellectuele activiteit.
Het werk creëert zijn eigen "mythe van de representatie". De psychologie is gecentreerd rond de infante Margaretha Theresia, omringd door haar hofdames (las meninas), dwergen en een hond. Het werkelijke onderwerp is echter onzichtbaar: het is het koninklijk paar dat Velázquez aan het schilderen is, dat alleen in de spiegel verschijnt. Deze omkering van subject en object creëert een ruimtelijke paradox: de toeschouwer wordt in de ruimte van het schilderij geprojecteerd.
Velázquez' techniek, vaak omschreven als zijn "verkorte manier", wordt hier tot het uiterste gedreven. Van een afstand is het realisme treffend; van dichtbij lossen vormen op in vrije penseelstreken. Hij gebruikt extreem dunne glacis om de ijle atmosfeer van de kamer weer te geven. De lichtbehandeling van de ramen aan de rechterkant is meesterlijk: het boetseert volumes en laat de zijden jurken glanzen. Velázquez schildert geen objecten, maar het licht dat ze aanraakt.
Ten slotte verkent het werk de hoofse theatraliteit. De aanwezigheid van José Nieto in de deuropening voegt een narratieve dimensie toe. Hij lijkt stil te staan voordat hij vertrekt, wat een fotografische momentopname creëert. De compositie is een doolhof van kruisende perspectieven waar realiteit en illusie vervagen. Door de spiegel te integreren, doorbreekt de schilder de "vierde wand" en nodigt de toeschouwer uit om te twijfelen aan wat hij ziet.
Een van de beroemdste mysteries betreft het kruis van de Orde van Santiago op de borst van Velázquez. De kunstenaar ontving deze onderscheiding pas in 1659, drie jaar na voltooiing. De legende gaat dat koning Filips IV het zelf schilderde na de dood van de kunstenaar. Röntgenanalyses suggereren dat het over een droge verflaag is aangebracht, maar de uitvoering is zo precies dat het van Velázquez zelf zou kunnen zijn.
Een andere onthulling betreft de twee grote schilderijen aan de achterwand: het zijn kopieën van Rubens die "Minerva straft Arachne" en "Apollo overwint Pan" voorstellen, mythen over de superioriteit van goddelijke kunst. Dit versterkt de intellectuele boodschap van Velázquez over zijn eigen talent.
Een subtiel detail is de "búcaro", de kleine rode aarden vaas die aan de infante wordt aangeboden. Destijds was het eten van klei (bucofagia) gebruikelijk onder edelvrouwen voor een bleke teint, ten koste van hallucinaties. Dit object verankert het werk in de vreemde gebruiken van het Spaanse hof en voegt een laag rauwe sociale realiteit toe onder de officiële vernis.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Wie wordt er weerspiegeld in de spiegel achter in de kamer?
Ontdekken
