Postimpressionisme1889
Zelfportret met verbonden oor
Vincent van Gogh
Het oog van de conservator
"Het werk treft door het contrast tussen de starende blik van de schilder, gekenmerkt door een gedwongen sereniteit, en de Japanse prent op de achtergrond, symbool voor zijn onbereikbare artistieke ideaal."
Dit zelfportret, geschilderd kort na zijn zelfverminkingscrisis, is een daad van psychologische veerkracht waarin Van Gogh zijn wil bevestigt om te blijven schilderen ondanks het lijden.
Analyse
Zelfportret met verbonden oor is een cruciaal werk gemaakt in januari 1889, slechts enkele weken na het dramatische vertrek van Paul Gauguin uit Arles. Om te begrijpen wat we zien, moeten we ons onderdompelen in de context van het "Gele Huis": Van Gogh droomde ervan een Atelier van het Zuiden te stichten, een gemeenschap van kunstenaars die in harmonie samenleefden. Het mislukken van dit project en de heftige ruzie met Gauguin leidden ertoe dat Vincent een deel van zijn linkeroor afsneed. Dit schilderij is geen roep om hulp, maar een gezondheidsverklaring die de kunstenaar aan zichzelf richtte.
De analyse van de expert onthult dat Van Gogh zichzelf portretteert in zware werkkleding – een groene jas die tot aan de kraag is dichtgeknoopt – wat zowel bescherming tegen de winterkou als een emotioneel pantser suggereert. Zijn gezicht is uitgemergeld, zijn ogen zijn van een doordringend, bijna koortsig blauwgroen. De aanwezigheid van het imposante witte verband wordt niet verborgen; het neemt een centrale plaats in en verandert de handicap in een attribuut van een martelaar van de moderne kunst.
De hier geassocieerde "mythe" is die van de vervloekte kunstenaar, maar Vincent probeert deze te doorbreken door middel van orde. Op de achtergrond zien we een Japanse prent ("Geisha's in een landschap" van Sato Torakiyo), die voor hem onschuld, helderheid en esthetische perfectie vertegenwoordigde. Dit contrast tussen de pijnlijke fysieke realiteit (het oor) en het spirituele streven (Japan) creëert een unieke psychologische spanning. Van Gogh gebruikt Japan als een verloren paradijs, een ideaal van rust dat hij wanhopig probeert terug te vinden.
Ten slotte behandelt het werk de dualiteit tussen binnen en buiten. Het halfopen raam links suggereert winterlicht, terwijl de ezel rechts ons eraan herinnert dat het enige middel tegen zijn waanzin het werk is. Het is een werk van wederopbouw: Van Gogh bewijst aan zijn broer Theo en aan de wereld dat hij nog steeds meester is over zijn hand en zijn visie. Het kleurenpalet blijft, hoewel levendig, ingetogener dan in zijn eerdere werken, wat duidt op een wil tot zelfbeheersing.
Het eerste geheim ligt in de omkering van het beeld. Hoewel de titel "verbonden oor" luidt, lijkt het verband op het schilderij aan het rechteroor te zitten. Van Gogh sneed echter zijn linkeroor af. Het geheim is eenvoudig maar fundamenteel: Vincent schilderde dit werk terwijl hij in een spiegel keek. Het schilderij is dus een spiegelbeeld van de werkelijkheid, een detail dat de intimiteit en de eenzame confrontatie van de kunstenaar met zichzelf onderstreept.
Een historisch geheim betreft de exacte aard van de verwonding. In tegenstelling tot de populaire legende die beweert dat hij zijn hele oor afsneed, suggereren medische rapporten en brieven van Theo dat hij slechts een stukje van de lel afsneed. Dit schilderij toont echter een verband dat de hele kaak en zijkant van het hoofd bedekt, wat suggereert dat de wond ernstig genoeg was om aanzienlijke compressie te vereisen of dat Vincent zijn eigen fysieke nood visueel overdreef.
Het geheim van de Japanse prent op de achtergrond is vaak onbekend. Van Gogh schilderde deze niet uit zijn geheugen; hij bezat een uitgebreide collectie "Ukiyo-e". De personages op de prent lijken naar de kunstenaar te kijken, waardoor een stille dialoog ontstaat tussen de oosterse traditie en de westerse onrust. Deze iconografische keuze is een verborgen eerbetoon aan zijn Parijse jaren en zijn verlangen om culturen te verenigen door middel van pure kleur.
Een ander geheim verbergt zich in de pijp. In een soortgelijke versie van dit schilderij rookt Vincent, maar hier kiest hij ervoor dat niet te doen. De pijp wordt in zijn brieven vaak geassocieerd met een gevoel van welzijn en huiselijke rust. De afwezigheid van rook of het feit dat hij de pijp in dit specifieke kader niet vasthoudt, onderstreept misschien het gemis of de intense concentratie die nodig was om dit doek te voltooien zonder aan zijn zenuwcrisissen toe te geven.
Ten slotte heeft röntgenanalyse aangetoond dat Van Gogh een reeds bestaand canvas heeft hergebruikt. Onder de verflagen zijn sporen van een andere compositie te zien, wat getuigt van de financiële onzekerheid van de kunstenaar in die tijd. Elke penseelstreek is dus een vitale investering, uitgevoerd op een drager die al beladen is met geschiedenis, wat het idee van een werk uit absolute noodzaak versterkt.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Met welke kunstenaar had Van Gogh net ruzie gehad voor het incident met het verminkte oor?
Ontdekken
